NPI - Instituut voor Organisatie Ontwikkeling
syllabus: 2158.8910
BL/LG
OVERLEGGEN, ONDERHANDELEN, VECHTEN
In de vrije menselijke ontmoeting speelt zich de hoogste
vorm van het mens-zijn af. Het gesprek, zei Goethe reeds, is
verkwikkender dan het licht.
Maar absolute vrijheid in de menselijke ontmoeting is een
hoge uitzondering. Zowel innerlijke als uiterlijke vrijheid
is meestal maar ten dele aanwezig.
Een bijzondere vorm van menselijke ontmoeting is het over-
leg; daar waar mensen te zamen de oplossing voor een pro-
bleem zoeken.
In het overleg gaat men ervan uit, dat door de ontmoeting in
het overleg aan de kwaliteit van de oplossing een nieuwe di-
mensie wordt toegevoegd die méér is dan de som van de oplos-
singsmogelijkheden van de enkelingen. Het overleg is pas ge-
slaagd, indien in de ontmoeting wederzijds de creativiteit
stijgt.
Deze ontmoeting pleegt men de interactie van het overleg te
noemen.
Daarnaast is er nog een arasedurs van het overleg. De proce-
dure bepaalt de weg waarlangs het doel van het overleg be-
haald wordt. Voor goed overleg is er bij allen de wil tot
interactie nodig. Een goede procedure zorgt ervoor, dat deze
wil ook vorm krijgt en tot zijn doel komt.
Voor vruchtbaar overleggen is een aantal voorwaarden nodig:
‚ De deelnemers moeten een gemeenschappelijke doelstelling
hebben en grenzen aanvaarden, waarbinnen het doel bereikt
is.
.‚ Hiertoe moeten de deelnemers een groep zijn of willen wor-
den, die besluiten dit probleem gezamenlijk te willen op-
lossen.
‚ Vervolgens moeten de deelnemers zorgen dat ze, tijdens het
overleg, over hetzelfde praten. Met andere woorden: er
moet gewerkt worden aan een gemeenschappelijke beeldvor-
ming.
Alle beschikbare informatie moet op tafel komen; nagegaan
moet worden of alle nodige informatie ook beschikbaar is.
Hiermee start iedereen met gelijke kaarten.
‚ Hierna vindt het eigenlijke overleg plaats: de oordeels-
vorming over de waarde van bepaalde informatie, over de
criteria waaraan een oplossing moet voldoen wil zij voor
allen aanvaardbaar zijn. Deze overlegfase eindigt met het
zoeken naar alternatieve oplossingen, die aan de gestelde
eriteria voldoen.
. Dan vindt ten slotte de besluitvorming plaats. Dit bete-
kent een keuze uit de gevonden alternatieve oplossingen.
Hoe deze keuze plaatsvindt ligt aan de vrijheid van de
Valckenboschlaan 8, Postbus 299, 3700 AG Zeist, Telefoon 03404-20044, Fax 03404-12770.
overleggroep zelf. De groep kan unanimiteit afspreken of
meerderheid van stemmen, waarbij de minderheid afspreekt
zich loyaal neer te leggen bij het besluit van de meerder-
heid, enz.
Ten slotte moet de groep de consequenties van het besluit
onder ogen zien en bepaalde regelingen afspreken.
In tekening gebracht ziet deze procedure er als volgt uit:
De groep op weg naar het doel
besluit
vorming
oordeels
vorming
beeld
vorming
Of een groep in staat is de overleg-situatie vol te houden,
hangt af van elk deelnemend groepslid; één lid dat niet
loyaal meedoet, maakt het overleg voor de gehele groep onmo-
gelijk.
De gehele groep komt dan in de onderhandelings-situatie. Was
het bij het echte overleg zo, dat allen zich plaatsten onder
een overkoepelende doelstelling en bereid waren gezamenlijk
de best mogelijke oplossing te vinden, bij het onderhandelen
liggen er bij de partijen verschillende doelstellingen.
Maar de partijen zijn zich wel bewust dat er bepaalde gren-
zen zijn, waarbinnen hun doelstelling aanvaardbaar of moge-
lijk is. En zij weten dit van elkaar! Met andere woorden:
hoewel de directe doelstellingen verschillend of zelfs
tegengesteld kunnen zijn, is er nog een verder gelegen,
overkoepelend belang dat de partijen bepaalde grenzen doet
erkennen.
Nemen wij als voorbeeld een loononderhandeling, dan weten
beide partijen dat zij niet onbeperkt hun doelstelling van
hoog respectievelijk laag loon kunnen doorzetten. Bij een
bepaalde loonhoogte moet het bedrijf sluiten, bij een te
laag loon kan de arbeider niet werken. Onder de paraplu van
deze erkenning probeert nu ieder zijn eigen sub-doel te be-
reiken.
Daartoe verandert ook de procedure:
‚ geen groepsvorming, maar partijvorming;
. geen gemeenschappelijke beeldvorming, maar bewuste eenzij-
digheid in het beeld dat iedere partij op tafel brengt;
TEA
‚ geen vrije uitwisseling van informatie, maar achterhouden
en mistekenen van informatie;
‚ geen gemeenschappelijke criteria maar criteria per partij,
die men probeert door te drukken of op te leggen.
Discrimineren van de criteria van de andere partij: "vuil
winstbejag" - "luiheid" — enz.;
‚ geen gemeenschappelijke besluitvorming, maar ten slotte
een compromis op het punt van het haalbare in de situatie.
En deze haalbare situatie is in hoge mate afhankelijk van
de macht van de verschillende partijen in het overleg.
Als zelfs de gemeenschappelijke paraplu ontbreekt en er geen
enkele morele binding meer is tussen de partijen, dan is de
vecht-situatie ontstaans dit betekent, dat de ander ten
gronde mag gaan.
Bij de vechtsituatie wordt men door de ander in zijn exis-
tentie aangetast of doet men dit zelf tegenover de ander.
Het is nu zwemmen of verdrinken.
De techniek van het vechten is de techniek van het overleg-
gen 180° gedraaid. Men zoekt niet naar de best mogelijke
bijdrage van de ander, maar naar diens zwakke plekken. Men
zorgt ervoor dat er geen beeldvorming kan ontstaan, door in-
formatie achter te houden, foutieve informatie te poneren,
door direct de eigen oplossing te geven en die door te dram-
men, of een misleidende oplossing te stellen - in de be-
strijding waarvan de ander zijn kracht uitput - door:
‚ niet te luisteren, geen interesse te tonen;
‚ bewust valse informatie te geven;
‚ verwarrende oordeelsvorming te bewerkstelligen;
‚ overhaaste besluitvorming of eindeloos gerekte besluitvor-
ming na te streven;
‚ vernedering en bedreiging afgewisseld met vleien; dit
laatste om de waakzaamheid te verslappen;
‚ een strijd om het leiderschap te ontketenen, en door vele
andere afleidingsmanoeuvres.
Bij het vechten komt het aan op macht of op sluwheid en op
het vermogen te misleiden, te rekken en dan snel toe te
slaan.
Moge deze laatste schildering weinig verheffend zijn, zij is
een deel van de werkelijkheid op aarde.
Wie uitgaat om te overleggen ("EEG-overleg"!) en netjes
blijft overleggen, terwijl een andere deelnemer van plan is
om te vechten en alleen geïnteresseerd is in de eigen, van
tevoren vaststaande oplossing, die legt het onherroepelijk
af. Het moge hoogstaand zijn eerlijk te gronde te gaan en
ieder is vrij deze weg te kiezen voor zich zelf, maar als
men de belangen van anderen te verdedigen heeft, dan moet
men zich snel kunnen omstellen van overleggen naar onderhan-
delen en zelfs naar vechten, als men daartoe gedwongen
wordt. Het dilemma van onze internationale onderhandelaars
is, dat zij zouden willen overleggen aan de onderhandelings-
tafel en onderhandelen in de vechtsituatie.
Overleggen is de hoogste vorm van sociale ontmoeting; maar
juist omdat het de hoogste is, zijn er ook lagere vormen.
Wie streeft naar overleggen, moet een partij kunnen zijn als
het overleggen blijkt neer te komen op onderhandelen of op
vechten, om dan met even grote kracht weer te streven naar
een uiteindelijke overleg-mogelijkheid.
COPYRIGHT NPI